د ناوری اطلاعات دانشكدة مديريت دانشگاه تهران
دورة 7، شمارة 3 پاييز 1394
ص. 594- 573

ارائة سامانة پشتيبان تصميمِ مكانيابي براي كسبوكارهاي جديد؛
موردكاوي مكانيابي واحد اسباببازي
اميرحسين رهبر1، علي لاهوتيان2، محمود واحدي مقدم3
چكيده: مقول ة مكانيابي واحدهاي كسب وكار، از مهم ترين عوامل مؤثر در كسب وكار موفـق و از مزيتهاي رقابتيِ واحدهاي صنعتي است؛ بنابراين همواره در كـانون توجـه كارآفرينـان قـراردارد. در اين راستا مدل هاي رياضي گوناگوني توسعه يافته اند. اين مقالـه درصـدد توسـعة نـوعيسامانة پشتيبان تصميمِ مكانيابي بر مبناي مدل رياضي شبه خطي است. در نگرشـي جـامع بـهاين مقاله، سه سـر فصـل كلـي مشـاهده مـي شـود . بخـش اول بـه پـيش زمينـه اي از مفـاهيمسيستم هاي تصميميار، سيستم خبره و مكانيابي رياضي اختصاص دارد. بخـش دوم بـه مبـانيرياضي و منطقي مدل اين پژوهش مي پردازد. در بخش انتهايي نمونة نرم افزار طراحي شده براي پياده سازي مدل معرفي مي شود و مكانِ مناسبي براي تأسيس واحد توليد اسباببازي بـه منظـورموردكاوي تعيين ميشود. با توجه به خروجي نرمافزار، استان قم بهترين مكـان بـراي تأسـيسواحد توليد اسباب بازي تشخيص داده شد.

واژه هاي كليدي: اسباببازي، برنامه ريزي خطي، سيستم پشتيبان تصميم (تصميميار)، سيسـتمخبره، مكانيابي.

دانشجوي دكتري، آيندهپژوهي، دانشكدة علوم و فنون نوين دانشگاه تهران، تهران، ايران
دانشجوي دكتري مديريت، دانشكدة مديريت، پرديس فارابي دانشگاه تهران، قم، ايران
كارشناس ارشد تجارت الكترونيك، دانشگاه شيراز، شيراز، ايران

تاريخ دريافت مقاله: 14/05/1393 تاريخ پذيرش نهايي مقاله: 21/05/1394 نويسندة مسئول مقاله: علي لاهوتيان E-mail: ali.lahoutian@ut.ac.ir
مقدمه
مقولة مكانيابي واحدهاي كسب وكار از مهم ترين عوامل مؤثر در كسـب وكـار موفـق و از جملـهمزيتهاي رقابتي واحدهاي صنعتي است؛ به ويـژه آنكـه بخـش شـايان تـوجهي از هزي نـههـايواحدهاي صنعتي را هزين ة حملونقل كالا و مواد اوليه تشكيل مـي دهـد (تـامپكينز و همكـاران،2003) و مكانيابي صحيح پيش از تأسيس، نقش بسيار مهمي در كاهش اين هزينههـا دارد . بـهاين ترتيب تصميم كارآفرين در انتخاب مكانِ مناسب بـراي كسـب وكارشـان ، اهميـت مـي يابـد . سيستمهاي پشتيبان تصميم (تصميميار)1 نوع خاصي از سيستمهاي اطلاعاتيِ كاربرديِ خودكـار يا نيمه خودكارند كه اطلاعات پردازش شد ة مديران را براي پشتيباني از فرايند تصميم سازي، تأمين ميكنند. DSS سيستمي است كه با استفاده از منابع انساني و قابليتهاي رايانه، مدير را در حـلمسائل پيچيده ياري مي كند و كيفيت تصميم ها را بهبود ميدهد (توربان و آراناسن، 2005). ايـنپژوهش به دنبال طراحي سيستمي است كه به كارآفرينان در جهت انتخاب مكـان مناسـب بـرايكسبوكارشان در پهنة ايران، تصميمياري كند. در بخش انتهايي مقاله تلاش شده است عملكرد سيستمِ تصميميارِ طراحي شده در قالب موردكاوي به تصوير كشيده شود.
پيشينة نظري پژوهش
پيش از ورود به بحث اصلي، شايسته است دربارة برخي ابزارهاي سنتي مديريت (اعم از ابزارهاي رياضي يا سيستمهاي اطلاعاتي و تصـميم يـار ) كـه درايـن مقالـه از آنهـا اسـتفاده شـده اسـت،توضيحاتي داده شود.
مكانيابي
مكانيابي پيداكردن محلي مناسب به منظور نصب تجهيزات يا ساخت كارخانه است. حداقل كردن متوسط زمان يا فاصلة جابه جايي، حداقل كردن بيشترين زمان يا فاصلة جابه جـايي، حـداكثر كردن پاسخگويي، به حداقل رساندن هزينه و حداكثركردن سود، از جمله اهدافي است كه اغلب مسـائل مكانيابي به دنبال برآورده ساختن آن ها هستند (فراهاني، استيدي سيفي و عسگري، 2010). جيـا و همكارانش، پس از بررسي پژوهشهاي متعددي كه در حوز ة مكانيابي اجـرا شـده اسـت، بيـانكردند مدلهاي مكانيابي بر مبناي ويژگيهاي توپولوژيكي (مكانشناختي)، اهـداف، روشهـايحل، افق زماني و پارامترهـاي ورودي ، دسـتهبنـدي مـي شـوند (جيـا، اردونـز و دسـكي، 2005).
مدل هاي مكانيابي همچنين ميتوانند بر اساس ويژگيهاي ديگري مانند تكمحصولي در برابـر
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1. Decision Support System (DSS)
چندمحصولي (مانند پژوهش حاضر كه برمبناي تك محصولي است) و كششـي در برابـر فشـاري(مدل اين پژوهش) متمايز شوند1.
ژئوكدينگ
اگر بخواهيم مكان تسهيلات را در منطقهاي بزرگ و چند ايالت يا كشور مختلف جايـابي كنـيم ، استفاده از تخمين روي صفحة دوبعدي، جواب دقيقي بـه مـا نمـي دهـد (چـرچ و مـوري، 2009:
145-143). بنابراين همان طور كه شكل 1 نشان مي دهد، بايد فاصله ها را روي كره تعريف كنيم.

شكل 1. تعريف مسافت با عنوان خطي مدور روي كره منبع: چرچ و موري، 2009: 145
البته حل مدل هايي كه فاصله هاي آنها روي كره به صورت كمـان در نظـر گرفتـه مـيشـود ، دشوار است. از اين رو همان طور كه در بخش بعد مشاهده خواهيد كرد، در اين سـامان ة پشـتيبانتصميم به جاي آنكه فاصله ها بهصورت خط يا به بيان بهتر كمان در نظر گرفته شود، تلاش شده است تابع هدف به دو مسئلة جدا از هم در راستاي دو محور طولي و عرضـي روي كـره شكسـتهشود؛ بدين منظور از ژئوكدينگ اسـتفاده شـده اسـت. ژئوكـدينگ فراينـد پيـداكردن مختصـاتجغرافيايي (اغلب با تكيه بر طول و عرض جغرافيايي) از طريق داده هاي جغرافيايي اسـت. زمـينجسم سهبعديِ نامنظمي است و نمايش آن در محيط ديجيتال به تخمين خاصي نياز دارد. بـرايدستيابي به هدف اين مقاله همانند اغلب متون علمي، فرض ميشود زمـين كـروي اسـت. روش
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1. خوانندگان علاقهمند به اطلاعات بيشتر در اين زمينه، ميتوانند به مقال ههاي همچـر و نيكـل (1998) و كلـوزه و دركسـل
(2004) مراجعه كنند.
مرجع براي اندازه گيري طول و عرضِ كره (φ , λ)، درجهبندي نسبت به استوا و نصفالنهار مبـد أ است كه با آن هر مكاني را بر كره تعريف ميكنند (چرچ و موري، 2009).

شكل 2. طول و عرض جغرافيايي نقش ة ايران
بخش صحيحِ درجه هاي جغرافياي بين 0 تا 180 و 0 تا 90 درجه و بخش اعشاري آنها بـين0 تا 60 دقيقه متغير است. از آنجا كه مدل ارائه شده در مقالة حاضـر در دسـتگاه دهدهـي 1 عمـلمي كند، بايد بخش اعشاري اعداد بين 0 تا 99/0 باشد. البتـه چـون فضـاي مسـئلة مقالـه (كـلمساحت ايران) هم در طول جغرافيايي و هم عرض آن بيش از 15 درجه را شامل نمـي شـود ، بـه
تبديل جزء صحيح طول و عرض جغرافيايي بر مبناي دهدهي نيازي نيسـت؛ امـا بايـد بـا ضـرب قسمت اعشاري آنها در 60 و سپس تقسيم آن بر 100، قسمت اعشاري را به صورت دهدهي بيان كرد.
سيستم پشتيبان تصميم (تصميميار)
مدت ها عزم چالش انگيز متخصصان هوش مصنوعي اين بود كه ماشين هايي بسازند كه بتوانند با مغز آدمي رقابت كنند و بدين منظور قصد داشتند همان قواعدي كه متخصصـان در رشـتههـاي
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1. In decimal degrees
مختلف براي تصميمگيري به كار ميگيرند را در ماشينها تعبيه كنند؛ بدين ترتيب مـي شـد انبـوهدادهها را بهمثابة درونداد وارد ماشينها كرد و نتايج مدنظر را بـا دقـت و سـرعتي بـيش از آنكـهانسان ها بتوانند انجام دهند، به دست آورد (پايا، 1389).
امروزه، گرچه تلاش براي رسيدن تمام و كمال به هدف كه همانا دستيابي به سيسـتمِ خبـرة كامل1 است، بسيار دور از دسترس به نظـر مـيرسـد ، اسـتفاد ة حـداقلي يـا حـد ميانـه از چنـينقابليت هايي بهمثابة سيستمهاي پشتيبان تصميم كه در كنار انسان هاي خبـره در جايگـاه مشـاور قرار گيرند، رايج است. همان طور كه از نام سيستمهاي تصميميار مشخص است، بهطور مسـتقيم در تصميمگيري نقش ندارند، بلكه اين امكان را در اختيار مديران قرار ميدهند تـا بـا اسـتفاده ازبرخي محاسبهها، تحليلها و برآوردها، سريعتر و آسانتر تصم يمگيري كننـد (محمـودي، 2007:
178). سامانههاي پشتيبان تصميم، قضاوت انساني و توان فناوري رايانـه را بـه گونـهاي بـا هـم تركيب مي كند كه بدون كاستن از استقلال تصميمگيرندگان، اثربخشي آنان را افزايش دهد (كين و اسكات مورتن، 1987)2.
صنعت اسباببازي
اسباب بازي وسيله اي براي بازي است كه به طور معمول كودكان از آن استفاده ميكنند و در رشد و شكوفايي استعدادهاي شان به آنان كمك مي كند. به طور كلي ميتوان اسباب بـازي هـا را بـه دوگروه كلي اسباببازيهاي سنتي و بازيهاي رايانهاي تقسيم بندي كرد. جامعة مخاطـب و هـدفعمدة گروه اول، كودكان 12 سال و كمتر است (ليتل و كينگ، 2010). با وجود نقش بسيار مهـمو حساس اسباب بازي در پرورش كودكان سرزمين مان، تنها 5 درصد بازار در اختيار توليـد داخلـي قرار دارد و 95 درصد باقي مانده از چين (92 درصد)، آلمـان، اسـپانيا، تـايوان، ايتاليـا و تركيـه (3 درصد) وارد مي شود؛ به نحوي كه واردات اسبابباري كشورمان در سال 90 بـه 50 ميليـون دلاررسيده است (خبرگزاري مهر، 1392).
كنسرسيوم اروپايي سياست هاي صنعتي پايدار و رقابتي در بررسي صنعت اسباب بازي، بهطـور كلي زنجيرة ارزش زير را براي صنعت اسباببازي پيشنهاد داده اسـت . همـان طـور كـه مشـاهده ميشود فراوردههاي نفتي در آن سهم شاياني دارند؛ آنچنان كه مهـم تـرين مـادة بـه كاررفتـه در ساخت اسباب بازيها پلاستيك است (مؤسسة پژوهشي يانو، 2004).

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ 1. Full Expert system
2. براي كسب اطلاعات دقيق تر دربارة انواع و اجزاي سامانههاي تصميميار به سليمي فرد و باباييزاده (2011) و شاهرضايي، سيف برقي و احتشام راثي (2012) مراجعه كنيد.

شكل 3. زنجيرة ارزش اسباب بازي برگرفته از اكسيپ (2013)
پيشينة تجربي پژوهش
بهره مندي از سيستم هاي پشتيباني تصميم در مقاله هاي مكانيابي را ميتوان در دو دسـت ة كلـيقرار داد؛ دستة اول كه به طور عمده شامل مقاله هاي اين حوزه است، عموماً با تكيـه بـر سيسـتماطلاعات جغرافيايي (GIS) و نرم افزارهاي مرتبط با آن مانند ArcGIS، به مكان يابي پرداختهانـد و محققان كمتري به استفاده از مدل هاي رياضـي و تحقيـق در عمليـات، توجـه كـرده انـد . ايـنسيستم ها گسترة عظيمي از كاربردهاي حوزههاي شهري، مديريت بحران، حوزه هاي كشاورزي و آبخيزداري را شامل ميشود. براي نمونه مي تـوان بـه پـژوهش هـاي فـيض، كـريچن و اينـوبلي (2014)، فرناندز، كاپتيو و كليماكو (2014)، صيفي، پذيرا، زاهديپور و مسيح آبادي (2010)، فيروزي، سجاديان و سجاديان (2011) و حكمت پور، فيض نيا، احمدي و خليل پور (2007) اشاره كرد.
دستة دوم مقاله هاي مكان يابي كه اغلب توسـط دانشـگاهيانِ مـديريت، مهندسـي صـنايع ورياضيات كاربردي صورت پذيرفته است، تلاش كرده اند با منطق بهينه يابي و تحقيق در عمليـاتبه مكان يابي اقدام كنند؛ از جمله مين (1989) با لحاظ كردنِ عواملي مانند درجـة رقابـت، درصـدرشد سپردهها و وامها و دسترسي آسان، نوعي مـدل پشـتيباني تصـميم بـا برنامـة فـازي بـرايمكان يابي شعبههاي بانكي در كلمبوس اوهايو ارائه كرد. دياز و همكـاران ش نيـز ، مـدل پشـتيبان تصميمي براي مسائل مكانهاي پويا، مبتني بر سه نوع تسهيلات شامل محلهـاي دفـن زبالـه،ايستگاههاي انتقال و كورههاي زباله پيشنهاد دادند (دياز، كاپتيو و كليماكو، 2006). رپده و برناردو (1994) با اسـتفاده از نـوعي سيسـتم پشـتيباني تصـميم، مـدلي بـراي پوشـش مكـاني ناوگـانآمبولانسها به منظور كاهش زمان سپري شده بـراي پاسـخگويي بـه اورژانـس و ارائـة خـدماتپزشكي ارائه كردند.
جيا اردونز و دسكي (2005) و زاگرافس و سامارا (2000) نيز چـارچوبي بـراي توسـعة نـوعيسيستم پشتيباني تصميم براي عمليات واكنش اضطراري به مواد خطرناك ارائه كردند. آنان سـههدف عمده براي اين سيستم را تعيين مكان هاي امن براي حفاظت از محمولـة مـواد خطرنـاك،ارائة مدلهاي خلاقانهتر رياضي به منظور پوشش اين نوع تصـميمگيـري و شناسـايي مسـيرهايتخليه و پيامدهاي مديريت ترافيك، برشمردند.
اركات و الپ (2007) و پاپاتنايزو و پاپاريزو (2007) با مدنظر قرار دادن محدوديت هاي زماني، سيستمي تصميميار مبتني بر مدل برنامهريزيِ خطيِ ابتكاري به منظور مكانيابي تسهيلات ارائـهكردند. لومباردي و فرتي (2015) نيز با طراحي سيسـتم پشـتيباني تصـميم بـراي توسـعة پايـدارشهري و منطقهاي با اتخاذ رويكردي مبتني بر تحليل چندمتغيره و روش فرايند تحليل شبكهاي، سامانهاي را به منظور حمايت از تصميم گيري در برنامه ريزي شهري و منطقهاي بـا لحـاظ كـردن ذينفعان موضوع (صنايع، شهرها و…)، ارائه كردند.
در اين دسته از تحقيقات، اغلب، مقياسِ بهينهيابي از مقياسِ منطقه يا شهر تجاور نميكنـد وبر محاسبات متريك طولِ خيابانها يا چيزهايي شبيه آن بنا شـده اسـت . شـايد ضـعف رويكـرد جغرافيايي و اتكايِ صرف بر مدلسازي، علت اين نقص باشد.
پژوهش حاضر تلاش كرده است از هر دو سنت علميِ پيشگفته بهصورت همزمان بهرهمنـدشود؛ به اين معنا كه اولاً رويكرد مدلسازي رياضي در آن قوت دارد و ثانياً بهينهسازي بر مبنـايدو شاخص اصلي در علم جغرافيا (طول و عرض جغرافيايي) صورت ميپذيرد؛ بدين ترتيب سامانة حاضر به خوبي مي توِاند با سامانههاي GIS يا Glonass ارتباط برقرار كند، از آنها ورودي بگيـرديا براي آنها خروجي فهم پذير توليد كند.
مدل رياضي مورد استفاده در مكانيابي
مدل ارائهشده، در واقع شباهتي تام به مدل مكانيابي بـا اسـتفاده از انـدازهگيـري فاصـلة مسـيرمستقيم يا همان خط شكسته1 دارد با اين تفاوت كه مدل رياضي به كارگرفته شده در اين سـامانة
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1. Rectilinear (Manhattan) distance
10713721353472

19392901353472

پشتيبان تصميم، طول و عرض جغرافيايي1 را بر حسب درجه، نه بر حسب متر، بهبود مـي بخشـدكه البته خودبهخود بهينهگي جواب در محاسبات متريك نيز ظاهر خواهد شد. تابع هدف اين مدل كه همان تابع هزينة كل يا هزينة حمل ونقل است، بايد بـه گونـهاي باشـد كـه بـه نحـو مـؤثر و واقعبينانهاي، هرگونه انحراف جواب مسئله از بهينگي را جريمه كند تا از قرارگيري جواب نهـاييدر نقطة بهينه اطمينان حاصل شود. فرض مي شود اين تابع هدف به شرح رابطة 1 است. رابطة 1) min f (ϕ,λ)31Wiϕ−ϕi +31Wi λ−λi
i=1i=1
در اين رابطه؛ i نشاندهندة نقـاط و در ايـن پـژوهش اسـتان هـا (31 ,… ,3 ,2 ,1 = i)؛ Wi
مطلوبيت يا همان وزن نقطة iام (استان)؛ϕi ,λi طول و عـرض جغرافيـايي مركـز اسـتان iام وϕ,λ محل تسهيلي را نشان مي دهد كه قرار است احداث شود.
بهمنظور حل اين مدل، ابتدا بايد فرم قدر مطلقي تابع هدف از اين حالت خـارج شـود . بـرايتغيير قدرمطلقِ تابع هدف، از قضية رياضي زير كه در اينجا مجال اثبات اش نيست، استفاده شـدهاست.
292618115952

(a −b − p + q = 0) (∧ p×q = 0) (∧ p ≥ 0 , q ≥ 0)⇔ a −b = p + q (2 رابطة
به اين ترتيب مي توان رابطة 1 را به صورت رابطة 3 بازنويسي كرد.
3131
min h (ϕ,λ, pi, qi) =Wi(pi +qi) +Wi(pi+31 +qi+31) (3 رابطة
i=1i=1
s.t:
φ – pi + qi = φi∀i∈{1,..31} λ – pi + qi = λi∀i∈{32,..62} pi > = 0∀i∈{1,..62} qi > = 0∀i∈{1,..62}
0 = pi.qiبه دليل وابستگي خطـي p و q در حـل اساسـي روشِ سـيمپلكس2، محـدوديت غيـر خطـيانتهايي، محدوديتي مازاد است؛ زيرا هيچ گاه دو متغيـر وابسـته بـه يكـديگر در پايـة حـل ظـاهرنمي شوند (انتظاري هروي، 2004: 43 و آريـانژاد و سـجادي، 2002: 268)؛ ضـمن آنكـه كـه درروش سيمپلكس، تمام متغيرها مثبت فرض ميشوند؛ بنابراين نيازي به ذكـرِ دسـتة قيـود رديـف
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
Longitude and Latitude
Simplex Method
سوم و چهارم ندارد. احتياج به توضـيح ايـن مطلـب نيسـت كـهpi وqi صـرفاً دو نـوع متغيـرمجازي اند كه هنگام حذف علامت قدر مطلق از تابع هدف اصـلي ظـاهر شـدند؛ بنـابراين نقـشمستقيمي در جواب مسئله ندارند. هدف اصلي اين مسئله تعيين مقدار بهينه براي متغيرهاي φ وλيا همان طول و عرض جغرافيايي نقطة بهينه است.
روششناسي پيادهسازي سامانه
سامانههاي خبره از دو ركن اساسي به نـام هـاي پايگـاه شـناختي 1 و موتـور اسـتنتاجي2 تشـكيلمي شوند كه از طريق واسط ارتباطي3 با كاربر، ارتباط با سيستم را براي كاربر امكان پذير ميكنند.
پايگاهشناختي، نوعي پايگاه دانش محسوب ميشود كه در آن مجموعهاي از اطلاعات بـا ارزش، بهصورت منسجم و ساختاريافتهاي ذخيره و سـازماندهي شـدهانـد . موتـور اسـتنتاجي يـا ماشـيناستنباطي، نيز برنامهاي كـامپيوتري اسـت كـه فراينـد اسـتدلال و اسـتنتاج را در سيسـتم خبـره شبيهسازي ميكند و مغز پردازندة سيستم خبره به شمار مي رود4 (محمودي، 2007: 187).
با توجه به اينكه در تعيي ن مكان مناسب براي هر واحد صنعتي يا خدماتي، دامنـة متنـوعي ازشاخصهـا اثرگـذار اسـت و ايـن شـاخصهـا بايـد همگـام بـا تحـولات محـيط بيرونـي بـرايارزشمندبودن، بهطور دائم بهروز شوند، نگارندگان به اين نتيجه رسيدند كه از قراردادنِ حجم انبوه دادههاي آماري در حوزههاي مختلف بر سيستم، صرف نظر كنند و به جاي آن با اتخاذ رويكردي نزديك به رايانشِ ابري، امكان دسترسي برخط به دهها پايگاه معتبر كه به صورت مسـتمر توسـطدستگاههاي ويژه بهروزآوري ميشوند را فراهم آورند. در كنار دادههـاي تـاريخي، قضـاوتهـايِخبرگان نيز ميتواند وروديِ سامانه در نظر گرفته شود و در ايـن مسـير مـيتـوان از روش هـايخاصي همچون ديمتل5، تحليل سلسله مراتبي6، الكتره7، پرومته8 يا تاپسيس9، نيز استفاده كرد.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
Knowledge base
Inference Engine
User Interface
در برخي از متون، از جمله الهي، خديور و حسنزاده (2012)، آمده است سيستم خبرة تصميم يار علاوه بر آنچه گفتـه شـد، ممكن است از پايگاه مدِل نيز بهره برد كه شامل مدلهاي مختلف كمي براي تصميمگيري است؛ امـا در ايـن پـژوهش، مدل رياضي نيز در بطن موتور استنتاجي در نظر گرفته شده است.
Decision Making Trial And Evaluation (DEMATEL)
Analytical Hierarchy Process (AHP)
ELECTERE
PROMETHEE
TOPSIS
اين سامانة پشتيبان تصميم از نرمافزار1LP Solve به منزلة بخشي از موتور استنتاجي (بـراي حل مدل رياضي خطيِ مكان يابي) استفاده ميكند2. در شكل 4 مـدل مفهـومي ايـن سـامانه بـهتصوير كشيده شده است.

شكل 4. مدل مفهومي سامانة پشتيبان تصميم مقالة حاضر
هماكنون مشخص شد وظيف ة سامان ة پيشنهادشده اين است كه با دريافت مطلوبيتهايي كـهكاربر براي تأسيس كارخانه در هريك از استانها دارد ـ كه ايـن مطلوبيـت هـا برآمـده از آمـار واطلاعات يا قضاوت خبرگان است ـ وزن هر يك از استانهاي سـي ويـك گانـهِ (Wi) را پـس ازمحاسبه، در تابع هدف مدل رياضي يادشده درج كند. همچنين با فرض مجموع وزن هـر اسـتاندر مركزِ سياسـي آن اسـتان، طـول و عـرض جغرافيـايي مراكـز اسـتانهـا را در سـمت راسـت محدوديت هاي صدوبيستوچهارگانه درج كند و پس از حـل مـدل، پاسـخ بهينـه را در محيطـيگرافيكي به كاربر ارائه دهد. سامانة پشتيبان تصميم مقالة حاضر با عنـوان » سـامانة مكـان يـابيواحدهاي صنعتي و خدماتي در پهنة ايران (سمپا)« كه در محيط 2010 Visual Studio.Net و به كمك فناوري Asp3.5 و زبان C# با محيط مديريت پايگاه دادة SQL server توسعه مييابد، شامل چند مرحله عمليات است كه در دو برنامـ ة كـاربرديWeb Application و Windows Application با پايگاه دادة مشترك پيادهسـازي شـده اسـت. در ادامـه، طـي بررسـي مـوردي
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1. ايـن نـرمافـزار، مخصـوص حـل مـدل هـاي رياضـي مخـتلط عـدد صـحيحـ خطـي (Mixed Integer Linear
Programming) است. براي دريافت توضيحات بيشتر بنگريد به: http://lpsolve.sourceforge.net/5.5 2 پيش از اين بهكارگيري نرمافزار ليندو به منزلة موتور استنتاجي سيستمِ پشتيبان تصميم در مقالة جعفرنژاد، رهبر، مقدس پور وواحدي مقدم، 2010) سابقه داشت.
مكان يابي كارخانة توليد اسباب بازي، توضيحاتي دربارة كاربري سامانة مذكور در محيط اينترنـت 1 ارائه مي شود.
براي تسهيل ورود داده توسط كاربر، تمهيدي انديشيده شده است كه كـاربر بتوانـد وزن هـا وترجيحاتش را (حتي به صورت آفلاين) پس از واردكردن در صفحة گسترد ة اكسل، فايل اكسل را روي سيستم بارگذاري كند. بدين منظور، فايل اكسلي (حاوي دو كاربرگ به نامهاي »ورود داده« و »2sheet«) به صورت پيش فرض روي سيستم قرار گرفته است كه كاربر ميتواند آن را پس ازِ دانلود، مطابق فايل راهنماي نرمافزار ـ كه روي سايت در دسترس است ـ پركرده و سپس فايـلپرشده را روي سامانه بارگذاري كند.
برخي از صاحبنظران با انتقاد از تكمعياره بودن مكان يابي طرح ها، توجه به چندبعـدي بـودنآنها را بهويژه با لحاظ كردن مباحث توسعة پايدار لازم مي دانند (كاپتيو و كليماكو، 2008). سـامان ة پيشنهادشده با الهام از چنين انتقادهايي، به منظور بهبود دقت تابع هدف مدل خطي، امكان اتخـاذرويكرد چندمعياره را در تعيين مطلوبيت هر استان فراهم آورده است. سامانة طراحي شده، اجازة در نظرگرفتن حداكثر 15 شاخص را به كاربر ميدهد. برخي از مزيت هاي اتخاذ رويكـرد چنـدمعياره عبارتاند از (فيگورا، گركو و ارگات: 2005):
با درنظرگرفتن دامنـة گسـترده اي از معيارهـا، ايـن رويكـرد بـه تصـميم گيرنـدگان درجلوگيري از ناديدهانگاشتن جنبه هاي مختلف ياري ميرساند؛
رويكرد چندمعياره ميتواند سيستمهاي ارزشي مختلف با اهداف متفـاوت را در كـانونتوجه قرار دهد؛
در رويكرد چندمعياره، امكان بحث در خصوص وزن، سطح عدم پذيرش، سطح آرماني، و حق وتو در طول فرايند تصميمگيري فراهم مي شود.
كـاربر در كـاربرگ »ورود داده« از فايـل اكسـل يادشـده، وزن (مطلوبيـت ) هـر شـاخص را مشخص مي كند و به هر استان در هر شاخص نمرهاي اختصاص ميدهد. در مثالِ سادة بحث ما، نزديكي به بازار مصرف پرجمعيت ( بهويژه از نظر جمعيت كودكان)، متمكن و دوستدارِ تفريحات و نيز، نزديكي به واحدهاي تأمينكنندة مواد اوليه (واحدهاي پتروشـيمي)، حـائز اهميـت اسـت. بـانيم نگاهي به آمارهاي به دست آمده از پايگاههاي معتبر ملي، پـنج شـاخص كـل جمعيـت اسـتان،جمعيت زير 14 سال استان، درصد رشد جمعيت استان، قابليت توليد مـواد اوليـة اسـباب بـازي دراستان و ميزان سران ة هزينههاي تفريحات و سرگرمي خانوارهـاي شهرنشـين آن اسـتان پـس از
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ 1 اين سامانه هماكنون در آدرس http://emplacement.bwf.ir/frm_Emplacement.aspx بـراي عمـوم كـاربران بهصورت رايگان در دسترس است.
،3
تعريف، وارد كاربرگ شد. همان طور كه مشاهده ميكنيد، شاخصهاي اول، دوم، سـوم و پـنجم،تلاش مي كنند محل كارخانه به كانون هاي مهم جمعيتي نزديك شود و شاخص چهـارم درصـددنزديك كردن محل كارخانه به محل عرضة مواد اوليه است.
در گام بعدي كاربر باي د درج ة اهميت هر شـاخص را مشـخص و وارد كـاربرگ كنـد. درجـ ة اهميت هر شاخص ميتوانـد پـيش از اسـتفاده از سـامانة مـدنظر، بـه كمـك برخـي روشهـايچندمعياره1 ـ كه پيشتر به آنها اشاره شد ـ يا بر مبناي منطقِ تحليلي، تعيين شود. در ايـن مثـالتلاش شده است با استفاده از منطق تحليلي فهمپذير براي عموم، به تعيين وزن هـا اقـدام شـود.
اول، بازدهي كارخانه با اغماض صددرصد در نظر گرفته ميشود؛ به اين معنـا كـه جـرم و بـالتبعوزن مجموع اسباببازيهاي توليدشده كه قرار است به سمت مصرف كنندگان حمل شود، برابر با وزن مواد اوليهاي باشد كه از واحدهاي پتروشيمي به كارخانه حمل شده است، اما از آنجـا كـه درحملونقل، علاوه بر وزن محموله، حجم آن نيز اهميت دارد و با توجه به اينكه اسباببـازي هـايتوليدشده بسيار حجيمتر از مواد اوليه اند (به طـور عمـده گرانـول هـاي پلاسـتيكي ،) نزديكـي بـهمصرفكنندگان نهايي مطلوبيت بسيار بيشتري از نزديكي به واحدهاي پتروشيمي دارد كه در اين مسئله برتري نسبي آنها يك در مقابل شش در نظر گرفته ميشود.
دوم؛ در سمت مطلوبيت نزديكي به مصرفكننده نيز، مطلوبيت نسبي را به تساوي بين چهـارشاخص كل جمعيت استان، جمعيت زير 14 سال استان، درصد رشد جمعيت استان و ميزان سرانة هزينههاي تفريحات و سرگرمي خانوارهاي شهرنشين آن استان، تقسيم ميكنيم. به ايـن ترتيـبمطلوبيت هر شاخص مطابق رديف دوم از جدول 1 وارد كاربرگ مي شود.
جدول1: برخي از شاخصهاي مهم در مكانيابي واحد ساخت اسباببازي به همراه اوزانشان
سرانة تفريحات
شهرنشينان ظرفيت پتروشيمي هاي
مستقر در استان جمعيت زير 14سال درصد رشد جمعيت جمعيت عنوان شاخص ها
1/000 1/000 3/000 1/000 1/000 مطلوبيت شاخصها
0/143 0/143 0/429 0/143 0/143 وزن شاخص ها (vj)
البته سيستم به صورت خودكـار و دور از چشـم كـاربر2، مطلوبيـت هـر شـاخص را اسـتاندارد
مي كند؛ يعني بر مجموع مطلوبيتها تقسيم خواهد مي شود و به اين ترتيب وزن هر شاخص (vj)
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1. MCDM
2 كاربرِ سامانه عموماً با كاربرگ »ورود داده« سروكار دارد و با كاربرگ 2 Sheet اصلاً روبه رو نمي شود، بلكه ايـن كـاربرگاخير صرفاً براي استانداردسازي و منقحسازي دادهها به صورت اتوماتيك (خودكار) به كار مي رود.
به دست مي آيد. بديهي است تكتكvj ها بين صفر و يك قرار دارد و مجموعِ آنهـا نيـز برابـر بـاعدد يك است.
در گام بعدي، كاربر بايد به هر استان (i) در هر شاخص (j )، نمرهاي (eij ) اختصـاص دهـد .براي مثال، در موردكاوي اين مقاله، از آنجا كه مادة اصلي ساخت اسباب بازي پلي ونيـل كلرايـد(PVC) است و بر اساس تحقيقات ميداني تا زمان تنظيم مقاله، ايـن مـاده در چهـار پتروشـيميبندرهاي امام، غدير، اروند و آبادان (همگي واقع در خوزستان) توليد ميشود، نمرة اين شاخص در استان خوزستان يك (1 = 4,15e) در نظر گرفته ميشود و به باقي استانها صفر تعلـق مـيگيـرد .
نمرة چهار شاخص بعدي (eij ) به ازاي ({5 ,3 ,2 ,1}∈j∀) از درگاه ملي آمـار 1 بـهدسـت آمـد.
گفتني است در راهنماي نرمافزار، تعدادي از پايگاههاي ملي و بينالمللي معرفي شـده اسـت كـهاطلاعات مناسبي براي كارآفرينان به تفكيك استان، در سطح كشور و در سطح بين المللي (براي بررسي امكان صادرات) فراهم آمده است.
همانطور كه پيش از اين دربارة vj بيان شد، نرمافزار بهصورت خودكار و دور از چشم كـاربر
eij را به ازاي هر شاخص (j) استاندارد ميكند تا ضمن جانمايي تك تك شاخص ها بـين صـفر و يك، مجموعِ آنها روي هر 31 استان، برابر با عدد يك شود.
جالب توجه اينكه ممكن است كارآفريني براي بازاريابي محصولاتش روي ناحيـة جغرافيـاييخاصي (براي مثال برخي از استان هاي غـرب كشـور) تمركـز 2 كنـد؛ در ايـن صـورت بايـد وزناستان هاي خارج از نيچِ بازار3 را صفر در نظر بگيرد و وارد نرمافزار كند. حتي اگر كـارآفرين قصـدداشته باشد محصولاتش را به بازارهاي هدف خاصي صـادر كنـد، مـي توانـد ابتـدا مسـيرهايي را مشخص كند كه قرار است محصولاتش را از آنجـا صـادر كنـد (ماننـد بنـدر عبـاس يـا گمـركبازرگان) و سپس به تناسب مطلوبيت هر يك از مسيرها، وزني را براي اسـتاني كـه آن پايانـه درآنجا قرار دارد (مانند هرمزگان يا آذربايجان غربي) اختصاص دهد.
در گام بعد، بايد با توجه به شاخصهايي كه در گامهاي قبلي مشخص شدند و به آنها وزنـي داده شد، درجة مطلوبيت هر يك از 31 استان ايران () محاسبه شود. بدين منظـور ، نمـرة هـراستان در هر شاخص (eij ) در وزنِ آن شاخص () ضرب ميشود و در نهايت حاصل ضرب اين دو روي تمام شاخصها ({j∈{1,…,n∀) جمع مي شود كه n در مثال جاري برابر با پنج است.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
Amar.gov.ir
Focus
Market niche
،3
n
vjeij =∀i∈{1,…31} (4 رابطة
1=jبه اين ترتيب تأثير كلي ة جاذبها1، در وزن آن استان () خلاصه ميشود.
پس از اينكه فايل اكسل روي سامانه بارگذاري شد، سامانه بايد به تعداد لازم (يعني بـه طـوردقيق 126 متغير براي ، ، و بـه ازاي

) متغيـر تصـميم توليـد كنـد وسپس ضرايب به كاررفته در مدل يعني ، و را هوشمندانه به شكل اسـتاندارد ي از مـدلبرنامه ريزي خطي (كه براي ال. پي. سالو قابل فهم باشـد ) در فايـل متنـي (بـراي مثـال بـا نـامorinput.lp) در كنار هم بچيند و فايل متني را براي استفادة بعدي ذخيره كند. گفتنـي اسـت دو ضريب نخست پيش تر توسط نگارندگان در نرمافزار تعبيهشده و ضـريب سـوم نيـز بـا توجـه بـهداده هاي ورودي كاربر يا به دست خود كاربر وارد نرمافزار شدهاند.
در گام بعد نرمافزار ال. پي. سالو بايد به صورت خودكار به اجرا درآيد (RUN) و محتواي فايل orinput.lp به صورت خودكار توسط نرمافزار ال. پي. سالو حل شود. پس از اينكه نتيجة پردازش در فايلي با نام oroutput.txt ذخيره شد، در نهايت تجزيهكنندة متني هوشمندي كه در نرمافـزار تعبيهشده، اطلاعات داخل فايل oroutput.txt راِ تجزيه و استخراج مي كنـد و پايـان كـار را بـهكاربر گزارش مي دهد. به طور خاص، صرفاً مقادير متغيرهاي و در حل بهينه براي ما اهميت دارد كه بايد بهكمك نرمافزار ديكد شود. ديكدكردن در اينجا به اين معناست كه نقطة متنـاظربا طول و عرضِ بهينه روي نقشه نشان داده شود.
در كنار مشخص كردن نقطة بهينه، اين نـرم افـزار سـه اسـتاني كـه بيشـترين را كسـبكرده اند، معرفي ميكند. اين سه استان (بدون در نظر گرفتن نزديكي به ساير استان هاي شايسته) از ساير استانها براي كسبوكار مد نظر شايستهترند. همچنين نرمافزار برخي از شاخصهاي آمار توصيفي (ميانگين، انحراف معيار و ضريب تغييرات) را براي () محاسبه مـي كنـد و بـه كـاربر نمايش مي دهد.
نتيجهگيري و پيشنهادها
كارآفرين آگاهي كه قصد دارد كارخانهاي را تأسيس كند، ابتدا تلاش ميكنـد دربـارة جنبـه هـايمختلف كسب وكار مدنظر و عواملي كه ميتواند بر موفقيت وي تأثيرگذار باشد، اطلاعـات كـافي
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1. با لحاظ كردن شرايط عمومي مسئلة وِبِر (در مجموع و هنگام حل كردن مدل نبايد هيچ يك از (wi) ها منفي باشد) ميتـوانبرخي موجوديت ها مانند رقبا را كه تأثير دافع (نه جاذب) بر محل كارخانه مي گذارند را نيز با (vi) منفي در اين فرمول لحاظ كرد، به شرطي كه درنهايت هيچيك از (wi) ها منفي نشود.
جمع آوري كند. بسياري از عوامل موفقيت كسبوكار به موقعيت جغرافيايي بستگي دارد؛ بـه ايـنمعنا كه شدت و ضعف عوامل يادشده از محل استقرار آن كسبوكار تأثير مـي پـذيرد . بـر همـينمبنا، اين پژوهش موفق به طراحي سامانهاي شد كه به طور همزمان و برخط به تعـداد زيـادي ازكارآفرينان كمك مي كند اطلاعاتشان را به سرعت در قالب مدلي رياضي سازمان دهند و خروجي سامانه را براي انتخاب مكان مناسب كسبوكارشان در پهنة ايران، بـه كـار برنـد. همچنـين ايـنپژوهش تلاش كرد عملكرد سيستمِ تصميميارِ طراحي شده را در قالب موردكاوي به تصوير كشد. همان طور كه در صفحة خروجي نرمافزار (شكل 5) مشاهده مي شود، مختصات نقطة بهينه در اين مطالع ة موردي (85، 50، 1/34) به دست آمد كه اين نقطه در استان قم واقع شده است.

شكل5. نمايي از خروجي سامانه
،3
همچنين ضريب تغييرات برابر با 038/1 به دست آمده است كه تمـايزِ جـدي شايسـتگياستانهاي مختلف براي تأسيس چنين كارخانهاي را گزارش مي دهد و لزوم مكـان يـابي را بـرايآغاز كسب وكار بيش از پيش آشكار ميكند.
با توجه به مطلوبيت شهرك هاي صنعتي از نظر زيرساختي و مالياتي، آدرس اينترنتي شـركت شهركهاي صنعتي هر يك از استانها در راهنما قرار داده شده است؛ بدين ترتيب كاربر مي تواند تك تك شهركهاي صنعتي استان را كه با نقطة بهينه مشخص شده است براي اسـتقرار نهـاييبررسي كند. شهرك هاي صنعتي مجاور نقط ة بهينة مسـئل ة ايـن پـژوهش شـكوهيه، سـلفچگان،محمودآباد، قنوات و الغدير هستند كه بايد با مطالعة مستقل ديگري، يكي از آنها را براي اسـتقرار انتخاب كرد.
در انتها كاربر ميتواند در صورت تمايل پروندة مكانيابي را كه طي اين مدت تشـكيل داده و حل كرده است را همراه با توضيحات اختياري در كتابخانة آنلاين نرم افزار براي مراجعه و استفادة ساير علاقه مندان ذخيره كند يا به منظور محرمانه نگهداشتن آن، اطلاعاتش را پاك كند.
در آينده، اعتبارسنجي خروجيهاي نـرم افـزار بـا توجـه سـوابق و اسـناد كـاربران و افـزايشانتخابهاي كاربران از بين انواع شيوههـاي محاسـبة فواصـل و همچنـين فـراهمآوردن امكـاندسترسي برخط به پايگاههاي آماري ملي و بينالمللـي يـا دسـتكـم پديـدآوردن كتابخانـه اي از داده هاي كاربردي براي نرمافزار كه امكان به روزشدن را داشته باشد، در دستور كار قرار دارد.
محدوديتها
به غير از برخي تقريبهاي تسهيلگري كه در مدل رياضي به كارگرفته شدند و لابـه لاي سـطوربه آنها اشاره شد، پژوهش حاضر با محدوديتهاي ديگري نيـز روبـه رو بـود ؛ اولاً مـدل رياضـيارائه شده به طور سربسته بر اين پيشفرض اتكا دارد كه هـر 1 درجـه اخـتلاف طـول يـا عـرضجغرافيايي متناظر با فاصلة خاصي (براي مثال برحسب كيلومتر) روي نقشه است. اين پيش فرض براي طول جغرافيايي كاملاً صادق است، اما براي عرض جغرافيايي در كل پهنة ايـران، بـهطـورمتوسط موجب خطايي به ميزان حدود 6 درصد ميشود. از اين رو حاصل بخشي از مدل كـه بـهتعيين عرض جغرافيايي بهينه ميانجامد، بهطور متوسط به اندازة مقدار پيشگفته مـيتوانـد خطـاداشته باشد و هنگام استفادههاي واقعي نبايد از تحليل حساسـيت غافـل شـد. ثانيـاً مـدل خطـي به كارگرفتهشده در اين سـامانه در برخـي حالـت هـاي بسـيار خـاص، ممكـن اسـت حـل بهينـة چندگانه اي داشته باشد و آن زماني رخ مي دهد كه شيبِ يكي يا حـداكثر دو تـا از محـدوديت هـا(يعني يكي از محدوديتهاي طول جغرافيايي و يكي از محدوديت هاي عرض جغرافيايي) به طـوردقيق برابر با شيب تابع هدف باشد.1 براي مثال، اگـر در مسـئلة خاصـي شـيب كرانـي خـاص ازفضاي موجهـ يعني مرزي از فضاي موجه كه متناظر است با كماني كـه نقطـه اي (بـراي مثـال اروميه) را به نزديكترين مركز استاني مجاور و بعدياش از لحاظ اندازة طـولِ جغرافيـاي (يعنـيتبريز) وصل ميكند ـ با شيبِ تصوير تابع هدف بر صفحهاي كه حاوي متغيرهاي مختص بـه آن كران است، برابر باشد و در همين زمان الگوريتم سيمپلكس و به تبع آن نرمافزارِ ال. پـي . سـالو، طول جغرافيايي بهينه را بهطور دقيق برابر با طولِ جغرافيايي اروميه تعيـين كـرده باشـد، در ايـنصورت نه تنها طول جغرافيايي 0833/45 درجه، بهينه است، بلكه طولِ جغرافيايي 283/46 درجه (تبريز) و هر تركيبِ محدبِ خطي2 بين اين دو، حائز موقعيـت بهينـ ه مـي شـوند، بنـابراين طـولِجغرافيايي بهينه روي كماني قرار ميگيرد كه اروميه را به نقطه هاي 0833/38 و 283/46 متصل مي كند3. بازة بهينه در اين حالت روي نقشة (الف) نشان داده شده است.

شكل 6. الف. چندگانگي حل بهينه در راستاي دو محورِ طول
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
راه سادة ديگر براي تشخيص حل چندگانه در مدل اين است كه در يكي از ستون ها، استان ها بر حسـب طـول يـا عـرضجغرافيايي به صورت صعودي مرتب شوند و در ستون روبه رو وزن آنها بهصورت تجمعي درج شود، اگر ميانة وزن ها بـه طـوردقيق روي يكي از استان ها قرار گيرد، در اين صورت تمام نقاطي كه روي منحنيِ (مدارِ) واصل آن دو استان قرار دارد و از جمله مركز آن دو استان، نقطة بهينه براي تأسيس كارخانة مد نظر است. براي كسب اطلاعات بيشـتر دربـارة وقـوع ايـنحالت در مكانيابيِ دوبعدي (روي صفحه) ميتوانيد به تامپكينز و همكاران (2003: 755-749) و انتظاري هـروي (2004:
33-29) مراجعه كنيد؛ زيرا وقوع اين حالت در مكان يابيِ روي سطح كره شباهت هايي با وقوع آن روي صفحه دارد.
Convex Combination
زيرا عرض جغرافياي تبريز 0833/38 درجه است.
،3

شكل 6. ب. چندگانگي حل بهينه در راستاي دو محورِ عرض

همين موضوع عيناً ميتواند براي عرضِ جغرافيايي در دو استانِ مفروض اتفاق بيافتد كـه بـرروي نقشة (ب) مشاهده مي شود.
حالت نادر ديگري را نيز ميتوان تصور كرد؛ اين موضوع همزمان براي طول و عرض جغرافيـاييبهينه اتفاق بيفتد. در شكل 7 ناحية واجد خواصِ بهينه كه



قیمت: تومان


پاسخ دهید