DOI: http://dx.doi.org/10.22059/jitm.2015.53553
د ناوری اطلاعات دانشكدة مديريت دانشگاه تهران
دورة 7، شمارة 1 بهـار 1394
ص. 84- 69

بررسي و اولويتبندي مخاطرات برونسپاري
پروژههاي فناوري اطلاعات و ارتباطات (ICT)
(مطالعة موردي: پروژههاي زيرساخت فناوري اطلاعات و ارتباطات)
سيد احسان خوانساري زاده1، مهدي شيرمحمدي2
چكيده: برونسپاري فناوري اطلاعات رويكردي در حال گسترش و جايگزين اجراي پروژهها و ارائة خدمات فناوري اطلاعات درون سازمان است. تجربة سازمانهـا در بـرونسـپاري فنـاورياطلاعات نشان مي دهد اين فرايند مخاطرات و مشكلات گوناگوني به همراه دارد. پژوهش پيش رو به شناسايي و اولويتبندي مخاطرات برونسپاري پروژههـاي زيرسـاخت فنـاوري اطلاعـاتپرداخته است. پس از بررسي چارچوبهاي مختلف تقسيمبندي مخاطرات برونسـپاري فنـاورياطلاعات و با اخذ نظر خبرگان موضوعي مبتني بر روش دلفي، چارچوب طبقهبنـدي مخـاطرات براساس منشأ بروز مخاطرات از جنبه هاي گوناگوني چون مخاطرات مرتبط با كارفرما، پيمانكـار و دورة زماني (مخاطرات پيش، حين و پس از قرارداد و مخـاطرات عمـومي) بـهدسـت آمـد. در مجموع 22 مخاطرة اصلي شناسايي شد و در گروههاي مربوط جانمايي شـد . سـپس بـر مبنـاينظرخواهي از افراد مجرب و با استفاده از فرايند تحليل سلسلهمراتبي، مخاطرات شناسـايي شـدهاولويت بندي شد. نتايج حاصل نشان ميدهد مخاطراتي كه به دليل ضعف ساختاري و محتـوايي بروز مي كنند، مهمتر از مخاطراتي است كه بهدليـل ضـعف دانـش فنـي و محتـوايي بـهوجـودمي آيند.

واژه هاي كليدي: برونسپاري ICT، تحليل سلسلهمراتبي، دلفي، قرارداد، مديريت مخاطرات.

كارشناس ارشد مديريت فناوري اطلاعات، مهر البرز، تهران، ايران
استاديار گروه مديريت، مؤسسة عالي ارشاد، تهران، ايران

تاريخ دريافت مقاله: 20/7/1393 تاريخ پذيرش نهايي مقاله: 14/11/1393نويسندة مسئول مقاله: سيد احسان خوانساري زاده
E-mail: ehsankhansari@yahoo.com
مقدمه
امروزه تغييرات مداوم فناوري، حرفهايتر شدن شركتها و رشد تعداد سازمانها، سـبب افـزايشميزان رقابت آنها شده است. در اين روند تغيير نياز به اطلاعات به روز و در دسترس، شركتهـا وسازمان ها را بهسوي استفاده از سيستمها و فناوريهاي اطلاعاتي سوق داده است؛ بهطـوري كـهبيش از 50 درصد سرمايهگذاريهاي سازماني براي كسب مزيت رقـابتي در حـوزة فنـاوريهـاياطلاعاتي و ارتباطاتي صورت ميپذيرد (چو و چو، 2009).
با تشديد رقابت در بازار، تمركز بر دادوستد، مهم ترين عامـل ادامـة حيـات شـركتهـا تلقـيمي شود. بنابراين در چنين محيطي شركت ها راهبرد برون سپاري1 را به كـار مـيبرنـد كـه عامـلمهمي در كاهش هزينه ها و افزايش رقابت اصلي شركت هـا اسـت (ژي و تـودو ، 2013). امـروزهفضاي رقابتي، فرصت آزمون و خطا در فعاليتها و سرمايهگذاريها را به سازمانهـا نمـيدهـد وشركت ها بايد با برآوردي صحيح، پيشبيني مناسب و سرمايهگذاري بهينه، مسير خود را در بـازارمتلاطم رقابتي پيدا كنند. براي دستيابي بـه مزيـت رقـابتي از طريـق سيسـتمهـاي اطلاعـاتي،سازمانها به منابع مالي و انساني زيادي نياز دارند. صرف زمان زياد، هزينة زيـاد نيـروي انسـانيمتخصص و از دستدادن نيروي متخصص در خـلال آمـوزش، بخشـي از چـالشهـاي اسـتفادة مستمر از فناوري است.
برونسپاري يكي از راهبرد هاي سازمانها بـراي صـرف كـاراي منـابع و امكانـات در حـوزة فناوري اطلاعات است. برون سپاري يكي از جذاب ترين گرايش هاي موجود در صـنعت بـه سـبب كاهش هزينه ها است، هر چند مي تواند يكي از عوامل كاهش مخاطره نيـز محسـوب شـود (وو و اولسن، 2013).
در كشورهاي در حال توسعه، مديران به بـرون سـپاري علاقـة بسـياري دارنـد و آن را منبـعبالقوه اي براي رقابت و توليد ارزش مي دانند، اما با وجود رشد شـايان تـوجهي كـه سـازمانهـا وشركتهاي ايراني در حوزة سيستمهاي اطلاعاتي داشتهاند، هنوز توجه زيادي بـه موضـوع مهـمبرون سپاري و فعاليتهاي مرتبط با توسعه و به كارگيري سيستمهاي اطلاعاتي نميشـود . اگرچـهشركتهاي دولتي و خصوصي در چند سال اخير برونسپاري بخشـي از فعاليـتهـاي مـرتبط بـاسيستمهاي اطلاعاتي را آغاز كردهاند، برونسپاري را همچون عاملي براي كـاهش هزينـههـاي سازمان مي دانند و آن را با ديد راهبردي و رويكردي هدفمند به كار نميگيرند. تجربة سـازمان هـانشان مي دهد اگر راهبرد مناسبي براي برونسپاري فناوري اطلاعات فراهم نشود، بـرون سـپاري
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1. Outsourcing
به تحميل هزينههاي سنگين به شركت برونسپارنده، از دست دادن كنترل بـر كيفيـت خـدمات، كاهش امنيت اطلاعـات و از دسـتدادن مزيـت هـاي رقـابتي در ايـن زمينـه بـراي سـازمانهـا ميانجامد. بخشي از چالشهاي برونسپاري، به نحوة تنظيم وظـايف و مسـئوليتهـاي شـركتبرونسپارنده (كارفرما) و پيمانكار1 به مثابة عناصر اصلي فرايند برونسپاري مربـوط مـي شـود. در اين زمينه، قراردادهاي برونسپاري بيانگر سازوكار اصلي اطمينان طرفين است كه به منظور ايجاد رابطه اي مناسب ميان پيمانكار و كارفرما بسته مي شود. اطلاع كافي مديران از مفاد اصلي قرارداد (سطح خدمات، انتقـال دارايـيهـا، نيـروي انسـاني، قيمـتگـذاري و پرداخـتهـا، تضـمينهـا،سازوكارهاي حل اختلاف، شرايط فسخ قرارداد و موارد مشابه)، از اهميت فراواني برخوردار اسـت(ميكائيلي و صداقتي، 1388).
بيان مسئله
سازمانهاي امروزي فناوري اطلاعات را يكي از كاركردهاي مهم سازماني مـي داننـد . پـذيرش واستفاده از فناوري اطلاعات، يكي از مهم ترين عوامل پژوهش هاي سيستم هاي اطلاعـاتي اسـت(ونكاتش، 2012). مشكل مهمي كه امروزه سازمانها در ايـن زمينـه بـا آن مواجـه انـد ، افـزايشچالش اجرا و پشتيباني كامل كاركردها و وظايف فنـ اوري اطلاعـات در سـازمان اسـت ؛ زيـرا در بيشتر سازمانها، فناوري اطلاعات كاركرد محوري سازمان نيست و توجه بيش از انـدازه بـه آن، سازمان را از تمركز به كاركردهاي اصلي دور ميكند. برونسپاري كاركردهاي فناوري اطلاعـات ، راهكاري است كه به سازمانها اجازه ميدهد ضمن مديريت عمليات فنـ اوري اطلاعـات، تمركـزسازمان را بر عمليات اصلي حفظ كند. ايـن موضـوع در قالـب »مـديريت مخـاطرات«2 بررسـيمي شود و يكي از ابعاد اصلي مديريت پروژه به شمار مي رود.
مسئله اي كه به شكلگيري ايدة اين پژوهش منجر شد، خلأ طبقهبنـدي مناسـب مبتنـي بـرحوزههاي اصلي مخاطرات در مراحل مختلف پروژة برونسپاري شد ة فناوري اطلاعات (از هنگـامنياز و تعريف پروژة برونسپاري فناوري اطلاعات تا تحويل3 نهايي و خـدمات پشـتيباني) اسـت .
بيشتر مطالعات انجام گرفته در اين زمينه به بررسي عوامل عمومي پرداخته اند، حال آنكـه در ايـنپژوهش تلاش شده است سه مرحلـ ة مهـم در تعريـف مخـاطرات (شـامل شناسـايي، تحليـل واولويتبندي) پروژه هاي برونسـپاري فنـاوري اطلاعـات ( حـوزة زيرسـاخت فنـاوري اطلاعـات) شن اسايي شود و مبناي مناسبي براي اجراي مراحل بعدي فراينـد مـديريت مخـاطرات و برخـورد
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
Contractor
Risk Management
Deliverables
مناسب با آنها ايجاد كند. پـژوهش هـاي پيشـين بيشـتر مبتنـي بـر روشهـاي كمـي، بـدون درنظرگرفتن چارچوب مناسب و جامعي براي مخاطرات انجام گرفته اند و به طور عمده بر مخاطرات عمومي پروژهها تمركز كرده اند و پژوهش هـاي انـدكي نيـز بـر مخـاطرات پـروژههـاي فنـاورياطلاعات (بدون محدودشدن در زيربخش خاصي) صورت پذيرفته است.
حوزة زيرساخت فناوري اطلاعات، به دليل تعريف پروژههاي پيمانكاري كه بـه طـور عمـده ازمتخصصان فني در تيمهاي اجرايي بهره مي برند، استانداردها و ابزار گوناگوني دارند، شركتهـايمعتبر و بزرگ كمتري (در مقايسه با حوزة نرمافـزار ) در ايـن بخـش فعاليـت مـيكننـد و عمـدةتجهيزات و مواد اولية آن از كشورهاي ديگـر وارد مـي شـود، ويژگـيهـاي متفـاوتي نسـبت بـهپروژه هاي نرمافزاري و سيستمي دارد.
پژوهش پيش رو با توجه بـه ماهيـت توصـيفي ـ اكتشـافي ، از نـوع آزمـون فرضـيه نيسـت .
سؤال هايي كه اين پژوهش درصدد پاسخ به آن است عبارت اند از:
مخاطرات پروژههاي برونسپاري فناوري اطلاعات در پـروژه هـاي زيرسـاخت چگونـهدسته بندي مي شود؟
مخاطرات برونسپاري فناوري اطلاعات را در كدام گروههاي اصلي مي توان طبقهبندي كرد؟
اصليترين مخاطرات برونسپاري پروژههاي فناوري اطلاعات در هر يك از گروههـايشناسايي شده كدام است؟
اولويت مخاطرات پروژههاي برونسپاري فناوري اطلاعـات در پـروژههـاي زيرسـاختكدام است؟
كدام دسته از مخاطرات اولويت بيشتري دارد؟
كدام مخاطرات در هر دسته اولويت بيشتري دارد؟
در پژوهش حاضر تلاش شده است بر اسـاس تجربـه هـاي اجرايـي مـديران و كارشناسـان، مخاطرات برونسپاري1 پروژههاي فناوري اطلاعات در سـازمان هـاي ايرانـي پـس از شناسـايي،طبقهبندي و اولويتبندي شوند (مرحلة اول فرايند مديريت مخـاطرات2)، تـا سـازمانهـا بتواننـدراهبرد و راهكارهاي مناسبي براي مواجهه و كنترل آنها به كار برند.

Outsourcing Risks
Risk Management
پيشينة پژوهش
فناوري اطلاعات و ارتباطات1 در كارايي كسبوكارهـا نقـش اسـتراتژيكي ايفـا مـيكنـد . اخبـارخلاقيت و نوآوري سازمانها در توسعة استراتژيك سيستمهاي اطلاعاتي، به موضوعي طبيعي در كسب وكارها تبديل شده است (عبداﷲ و ورنر، 2008). كمبودهاي پروژههاي توسعة سيستمي كه سالهاي متمادي صنعت فناوري اطلاعات را دچار ركود و شكست كردهاند، يكي از دلايل اصلي تمايل سازمانها به برونسپاري وظايف فناوري اطلاعات و واگذاري مسئوليت آن به شركتهاي تخصصي است (تك، كلورپنبرگ و فلوريك، 2007).
براساس تعريف انجمن فناوري اطلاعات آمريكا2، موضوعات برونسپاري فنـاوري اطلاعـات شامل مطالعه، طراحي، توسعه، پيادهسازي و پشتيباني يا مديريت سيستمهاي اطلاعاتي، بـه ويـژه برنامههاي نرمافزاري و سختافزاري رايانه اي، مي شود (انجمن فناوري اطلاعات آمريكا، 2008).
برونسپاري به معناي عقد قراردادي است كه به واسطة آن، سازمان بيروني مسئوليت تـأمين وارائة خدمات به شركت طرف قرارداد را برعهده ميگيرد و فعاليتهايي را انجام مـي دهـد كـه درگذشته در درون شركت خريدار انجام مي شده است (ميكائيلي و صداقتي، 1388).
يانگ و هوانگ برونسپاري فناوري اطلاعات را اينگونه تعريف كـردهانـد : مشـاركت عامـلخارجي در تأمين منابع فيزيكي يا انساني فناوري اطلاعات در سازمان مشتري يا انتقال دارايي به اشكال مختلف انساني، شبكهاي، نرمافزاري و سختافزاري از سازمان مشتري بـه سـازماني كـهمسئول فعاليتهاي واگذار شده است (يانگ و هوانگ، 2000).
در محيط رقابتي امروزي مديران علاقة بسياري به برونسپاري نشان ميدهند و آن را منبـعبالقوة رقابت و توليد ارزش ميدانند. اگر رابطة مناسبي براي برونسپاري فناوري اطلاعات فراهم نشود، برونسپاري تنها موجب تحميل هزينههاي سنگين به شركت برونسپارنده، از دسـت دادن
كنترل كيفيت خدمات و كاهش امنيت اطلاعات سازمانها ميشود (ميكائيلي و صداقتي، 1388).
مديريت مخاطرات پروژه در كاهش اثرهاي كيفي، هزينهها و زمانبندي پروژه، نقش حيـاتيدارد. بهدليل هزينههاي كمابيش زياد و زمانبربـودن بسـياري از پـروژههـاي فنـاوري اطلاعـاتبرون سپاري شده، بايد مديران قواعد كاري مناسبي بـراي آنهـا بينديشـند و بـراي اجـراي كـارا واثربخش آنها پيشبيني و برنامه ريزي كنند (شينكل، 2011).
در هر شرايطي، برونسپاري با مخاطرات گوناگوني همراه است. براي مثال، ممكن اسـت درشرايط قرارداد، فرايندهاي عملياتي و مخاطرات متوجه خريدار خدمات باشد. بـا توجـه بـه اينكـه
Information and Communication Technology(ICT)
Information Technology American Association
مرزهاي سازماني ميان شركت خريدار و شركت پيمانكار جدا از هم است، وظايف و مسئوليتهاي طرفين، نحوة تحويل و فرايندهاي كاري، بر مبناي توافق هاي قراردادي مشخص ميشـود (تيـو ، 2005). يكي از دلايل شكست پروژه هاي فناوري اطلاعات، بي توجهي به تجزيه وتحليل مناسـبشركت ميزبان است (تجري، وال محمدي و محمدي، 2014).
در سالهاي اخير تعداد سازمانهايي كه خدمات فناوري اطلاعات را برونسپاري مـيكننـد وهمچنين تنوع موضوعات واگذارشده، بسيار گسترده شده است. با وجود مزايـاي متعـدد ناشـي از برونسپاري براي سازمانها، ذينفعان مؤثر آن (كارفرماي درخواسـت كننـدة خـدمت و پيمانكـارارائه دهندة خدمت) در معرض مخاطراتي قرار ميگيرند كه بر فعاليتهـاي آنـان بـه شـدت تـأثير ميگذارد. براي مديريت اين خطرها، بايد برونسپاري فناوري اطلاعات در سازمانهـا همـراه بـافرايندهاي كنترلي انجام شود (برانداش2010). اين موضوع در قالب »مـديريت مخـاطرات« كـه يكي از ابعاد اصلي مديريت پروژه است، بررسي مي شود. عمدة پـژوهش هـاي مهـم در خصـوص مخاطرات برونسپاري فنـاوري اطلاعـات را محققـان خـارجي انجـام دادهانـد ، در داخـل كشـورمطالعات اندكي در اين خصوص انجام گرفته است. يكي از مهمترين مطالعات انجام شده در ايـنزمينه، مطالعة آنده و متيو (2009) است كه دربارة مخاطرات برونسـپاري فنـاوري اطلاعـات درحوزة برونسپاري خارجي1 از ديد تأمين كنندة خدمات2 (پيمانكار) انجام گرفته است.
در پژوهش ديگري، چو چرخة حيات برونسپاري سيستمهاي اطلاعاتي را به سه دورة پـيشاز عقد قرارداد، در حين اجراي قرارداد و دورة پس از قرارداد، طبقهبندي كرده اسـت (چـو و چـو، 2009).
باتاچاريا و همكاران طبقهبندي ديگري از مخاطرات ارائـه كردنـد كـه دو گـروه اصـلي آن رامخاطرات مبتني بر قابليتهاي تأمين كننده و مخاطرات مبتني بر قابليـتهـاي سـازمان تشـكيلميدهد (باتاچاريا، بهارا و گوندرسن، 2003).
آكامود و همكارانش، عوامل اصلي ايجاد مخاطرات و مشكلات را كارايي، توانايي فني، تعهد، كيفيت و پيشبيني مناسب از كل هزينه برشمرده اند (آكامود، ليز و ايرگنس، 1998).
در پژوهش ديگري لسيتي و همكارانش پس از بررسي 191 پژوهش مرتبط، شش سر فصـلاصلي از مخاطرات برون سپاري فناوري اطلاعات تهيه كردند (لسيتي، خوان و ويلكاكس، 1999).
در جدول 1 برخي از پژوهشهاي مهم انجامگرفته در حوزة مخاطرات برونسپاري پروژههاي فناوري اطلاعات جمع آوري شده است.

Offshore outsourcing
Service Provider
جدول 1. برخي از پژوهشهاي مهم انجام گرفته در خصوص پروژههاي برونسپاري فناوري اطلاعات
موضوع سال انتشار محقق
ارائة مدل پايهاي بهمنظور تصميم برونسپاري فناوري اطلاعات 1998 آكامود و همكاران
كاهش مخاطرات در راهبرد برونسپاري فناوري اطلاعات 2000 ويلكاكس و همكاران
چشمانداز مخاطرات كسبوكار در برونسپاري سيستمهاي اطلاعاتي 2003 باتاچاريا و همكاران
دانشي بر پاية ارزيابي چارچوب ريسك براي ارزشيابي برونسـپاريپروژه هاي وب محور 2003 كوريه
اندازهگيري عوامل مخاطرات فناوري اطلاعات 2005 بهيل و ريوار
مخاطرات چرخة حيات برونسپاري فناوري اطلاعات 2009 چو و چو
مروري بر ادبيات مخاطرات برونسپاري فناوري اطلاعات 2009 لسيتي و همكاران
بررسي مخاطرات توسعة نرم افزار هاي برون سپاري شده 2009 ناكاتسو و ياكاوو
تجزيهوتحليل مخاطرات برونسپاري فناوري اطلاعات بـا اسـتفاده ازچهارچوب معين 2012 عبداﷲ و ورنر
يافتن الگوريتم پويا براي ارزيابي ريسك 2014 كونگ و چن
بيان مدل تجزيهوتحليل ريسك بر مبناي عوامل ت جزيه تو حليل 2014 لينگ مين و رويكوينگ

بر اساس بررسي مطالعات پيشين و ارزيابي آنها، چارچوب اوليه اي براي طبقهبندي مخاطرات برون سپاري فناوري اطلاعات با تلفيقي از طبقهبنديهاي ارائه شدة چو و باتاچاريا آماده شد.
روش شناسي پژوهش
اين پژوهش تركيبي از روشهاي پژوهش كمي و كيفي و روش آميخته1 اسـت. فراينـد ارزيـابيمخاطرات كه شامل سه مرحلة شناسايي، تحليل و اولويت بندي است، طي دو فـاز انجـام گرفتـهاست. مخاطرات برونسپاري فناوري اطلاعات به كمك روش دلفي شناسايي شد و با بهره گيـرياز فرايند تحليل سلسلهمراتبي دادهها2، تجزيهوتحليل و رتبهبندي شدند.
در فاز اول پژوهش، پس از تهية فهرستي از مخاطرات شناسايي شده، به تحليل تك تك آنهـاپرداخته شد و در فاز دوم نيز مخاطرات شناسـايي شـده اولويـتبنـدي شـدند. روش دلفـي بـرايطبقه بندي و شناسايي مخاطرات برونسپاري اطلاعات، شامل سه مرحلة اصـلي اسـت (سـاعتي،1980): مرحلة اول بر اكتشاف موضوع و اطلاعات دخيل در مسئله تمركز دارد؛ مرحلة دوم بر پاية توافق ميان اعضا انجام مي گيرد؛ مرحلة سوم ارزيابي نهايي است، مرحله اي كـه تمـام اطلاعـات
Mixed Methodology
Analytical hierarchy Process (AHP)
قبلي تجزيه وتحليل شده و براي تصميم گيرنـدگان مهيـا مـيشـود . در فـاز دوم پـژوهش كـه بـه اولويتبندي مخاطرات شناساييشده اختصاص دارد، از روش فرايند تحليل سلسلهمراتبي استفاده شده است. AHP راه سادهاي است كه براي درك بهتر و اولويتبندي مخاطرات بـ ه كـار رود . در واقع روش AHP روش تصميمگيري چندمعياره است كه اجازه مـيدهـد بـه همـان انـدازه كـهفاكتورهاي ذهني و دروني موجود در مخاطرات پروژهها بررسـي مـي شـود، فاكتورهـاي عينـي ومشهود نيز بررسي شوند (ساعتي 1980). شكل 1 مراحل اصلي پژوهش و فعاليـتهـا و اقـداماتصورت پذيرفته در هر يك از مراحل را نمايش ميدهد.

اول

مرحله
:
دلفي

روش

از

مخاطرات

شناسايي
AHP

دوم

مرحله
:
روش

از

مخاطرات

بندي

اولويت

بررسي

و

مطالعه
موضوعي

ادبيات

ابزار

طراحي
پژوهش

خبرگان

شناسايي
متخصصان

و

نظرات

اخذ

متخصصان
موضوعي

فهرست

تهيه

شده

بندي

طبقه
مخاطرات

ابزار

طراحي
پژوهش

نظرهاي

اخذ
كارشناسان

فهرست

تهيه

بندي

اولويت
شده

اول

مرحله

:

دلفي



قیمت: تومان


پاسخ دهید