DOI: http://dx.doi.org/10.22059/jitm.2014.50870
د ناوری اطلاعات دانشكدة مديريت دانشگاه تهران
دورة 6، شمارة 2 تابستان 1393 ص. 250- 229

بررسي شبكههاي همكاري نويسندگي در حوزة فناوري اطلاعات
با استفاده از روش هاي شبكههاي اجتماعي
19621508143494

جلال رضائي نور، رضوان لساني، عاطفه زكي زاده، غدير صفامجيد
چكيده: شبكة همكاري نويسندگي، زيربناي توسعة دانش اجتماعي بوده و شـامل مجموعـهاي از افراد است كه به واسطة همكاري در انتشار مقالات به يكديگر مرتبط شدهاند و گـراف بزرگـي را تشكيل ميدهند. اين پژوهش به تحليل همكاري محققان و مقاله هـاي انتشـار يافتـة آنهـا از پايگاه اطلاعات علمي سيويليكا، پايگاه استنادي علوم جهان اسلام، پايگاه اطلاعات علمي جهاد دانشگاهي و پايگاه اطلاعات علمي ساينس دايركت، طـي ده سـال گذشـته ، در حـوزة فنـاوري اطلاعات مي پردازد. اين بررسي با استفاده از نرم افزار تحليل شبكههـاي اجتمـاعي پجـك، از دو ديدگاه متني و كلي انجام گرفته است. همچنـين در پـژوهش پـيش رو، بـه بررسـي ارتباطـات به وجود آمده بين دانشگاهها و صنعت بهواسطة محققان آنها پرداخته و درنتيجة ايـن ارتباطـات ، نويسندگان و دانشگاههايي كه بيشترين همكاري را داشتند به نمايش گذاشته ميشوند. علاوه بر اين، تعداد دانلود مقالات اين نويسندگان و دانشگاهها نيز در اين پژوهش بررسي شده اسـت. در اين پژوهش 901 مقاله با 1363 نويسنده مورد بررسي قرار گرفتهاند كه نتايج حاصـله نمايـانگر نقش اساسي همكاري نويسندگي در تشكيل گراف و انتشار دانش و نيز، انتقـال اطلاعـات بـين مجامع كاري مختلف است.

واژه هاي كليدي: تحليل شبكههاي اجتمـاعي ، چندنويسـندگي ، شـبكههـاي همكـاري، فنـاوري اطلاعات، مديريت دانش.
مقدمه
همزمان با رشد روزافزون تحولات اقتصادي ـ اجتماعي كه تمام بخشهاي جامعه را تحت تـأثير خود قرار داده، نقش دانش و مديريت آن، به ويژه در سازمانهـا و ارگـان هـا ، بـه شـدت احسـاس مي شود. در سالهاي اخير، مديريت دانش به يك موضوع بسيار برجستة مطالعاتي تبديل شـده و در دنيا مطرح است و سهم بزرگي از داراييهاي سـازمان را دانـش و تجـارب سـازماني تشـكيل مي دهد (چهارسوقي و حسني، 1392). مديريت دانش فعاليتي مديريتي است كه دانش را توسعه و انتقـال داده و ذخيـره مـيكنـد و اطلاعـات را در زمـان مناسـب بـه افـراد سـازمان، بـه منظـور تصميم گيريهاي درست و نيل به اهداف مورد نظر، ميرساند (رااُ، 2012).
محققان، شبكههاي اجتماعي را عاملي كليدي براي درك فرآيند خلق دانش دانسته و بر اين باورند كه به دليل ماهيت به اشتراك گذاري و ايجاد دانش شبكههاي اجتماعي، تمركز سـازمان هـا به آنها جلب شده است (هو و راچرلا، 2008). تجزيه و تحليل شبكة اجتماعي1، نمايش تصـويري در يك شبكه، براي درك بهتر دامنة دانش است. يكي از ثمره هاي جنبش علمي و نرم افزاري در كشور، افزايش اقبال پژوهشگران به چـاپ مقـالات در مجـلات و شـركت در كنفـرانس هاسـت (جعفرنژاد، رهبر، مقـدس پـور و واحـدي مقـدم ، 1388). تأليفـات مشـترك در ايـن مقـالات بـين پژوهشگران، باعث به وجود آمدن شبكة اجتماعي بين آنها ميشود. شبكههـاي تـأليف مشـترك ، نوعي شبكة اجتماعي هستند كه از مجموعه نويسندگان يا گـره هـاي شـبكه و خطـوط تشـكيل شده اند كه خطوط، ارتباط ميان آنها را نشان ميدهد و نوع بارزي از همكاريهاي علمي به شـمار مي روند (سهيلي، عصاره و فـرج پهلـو ، 1391). در ايـن مطالعـه بـا اسـتفاده از تجزيـه و تحليـل شبكه اي، به بررسي همكاري نويسندگان در مقالات گروه فناوري اطلاعات، همكاري نويسندگان و همكاري دانشگاههاي آن پرداخته شده است.
ساختار چنين شبكههايي ويژگيهاي بسـياري از جوامـع تحقيقـاتي را نشـان مـي دهـد . ايـن رويكرد، توانايي ساخت سنجههاي لازم براي ارزيابي ساختار شبكههاي همكاري را بـه محققـان آكادميك ميدهد. بنابراين هدف اصلي اين مطالعه، تجزيه و تحليل شبكههـاي همكـاري ميـان نويسندگان در زمينة فناوري اطلاعات است و اهداف فرعي عبارتند از:
شناسايي محققان كليدي و توصيف آنها به منزلة نقاط اصلي اتصال؛
بحث در مورد اهميت همكاري و اشتراك پژوهش هاي مختلف در موضـوعات فنـاوري اطلاعات؛
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1. Social Network Analysis (SNA)
نمايش همكاري بين دانشگاهها و سازمانهاي ايـران يـا بـه گفتـه اي، نمـايش ارتبـاط صنعت و دانشگاه در اين حوزه؛
همكاري بين گروههاي مختلف علمي، مانند دانشجو و استاد و محققان صنعتي؛
نشان دادن متوسط تعداد دانلود مقالات دانشگاهها و نويسندگان برتر.
پيشينة پژوهش
ساختار قلمرو دانش كه روندي اجتماعي از تعامل و همكاري ميان كـاربران يـا شـركت كننـدگان ميباشد، در حال تحول است (گاليسون و چيكـاگو، 1997). د امنـة دانـش ، يـك حـوزة خـاص از مطالعه است كه زمينههايي مشترك ايجاد ميكند و به توسعة موجوديتهاي مشترك بـه منظـور نيل به هدف و سودرساني به كاربران و ذي نفعان ميپـردازد (سـيندر ، ام. سـي . درمـوت، ونگـر و بستون، 2002).
همكاري بين محققان، پديدهاي بـراي ايجـاد انگيـزه از ديـدگاه سياسـت گـذاري آموزشـي و پژوهشي است (بيهل، كيم و ويد، 2006). هيچ فردي تمامي مهارتهاي لازم براي دسـتيابي بـه يك تحقيق و پروژه را ندارد، از اين رو نياز به همكاري، همواره تأكيد شده است (پرسن و ملـين، 1996).
امروزه مطالعة شبكههاي اجتماعي در توسعة ارتباطات سازماني، بـه جايگـاه ويـژهاي تبـديل شده است. به گفتهاي در شبكههاي اجتماعي، همكاري هاي شبكهاي، كليدي براي ايجاد دانش و به اشتراك گذاري آن است (هو و راچرلا، 2008).
تجزيه و تحليل شبكههاي اجتماعي، روشي قدرتمند براي تجزيه و تحليل و تشخيص الگوي روابط ميان اعضاي يك دامنة خاص است و درواقع مجموعهاي از روشهاي توسـعه يافتـة آنـاليز گراف براي تجزيه و تحليل شبكهها در علوم اجتماعي، مطالعات ارتباطات، اقتصاد، علوم سياسي، كامپيوتر و غيره است (هو و راچرلا، 2008).
در سال 2005، محققان به بررسي وضعيت دامنة كتابخانة ديجيتال پرداختند و طي يك دهه
بـا تجزيـه و تحليـل شـبكههـاي اجتمـاعي، شـركتهـاي IEEE ،ACM و ACM/IEEE، در همايش هاي كتابخانة ديجيتال بررسي شدند. نتايج اين تجزيـه و تحليـل در يـك فايـل بـاينري مشترك بر اساس وزن دهي مدل شبكه، برپاية تأثير رتبة نويسنده1 به دست آمد (ليو، بلون، ميشل و ون دسامپل، 2005).
1. Author Rank
هانگن زيااو و استافن اسميت در سال 2007، به بررسي اثرات حوزهاي از دانش جامعه شناسيو انسان شناسي گردشگري در جامعة دانشجويي پرداختند و نمونهاي از عنـاوين را بـراي تحليـل استنادي به كار گرفتند. نتايج نشانگر آن بود كه اكثر مقالات در داخل و بخش كمتري در خارج از جامعة تحقيقات گردشگري مورد استناد قرار گرفته اند. استنادات ارتباطي1 در اين زمينة تحقيقاتي، تأثير پايدار و مؤثر دانشگاهيان را نشان ميدهد (زيااو و اسميت، 2007).
كلارك هو و پراديپ راچرلا در سال 2008، دادههاي تأليفات مشترك چند ژورنال را طي پنج سال با استفاده از تجزيه و تحليل شبكههاي اجتمـاعي ، بـه منظـور كشـف سـاختارهاي شـبكه و شناسايي خصوصيات شبكهاي، در دامنة مطالعات هتلداري بررسي كردند. اين شبكه به كمك نـُه جريان تحقيقاتي از دو ديدگاه كلي2 و متني3، براي درك طيف گستردهاي از الگوهاي همكاري از پژوهشگران هتلداري انجام گرفت (هو و راچرلا، 2008).
فرشته ديدگاه و محمدامين عرفان منش در سال 2009، به بررسي تأليفات مشترك بين ايـران و هشت كشور جنوب شرق آسيا پرداختند كه طي 34 سال بيشترين تأليفات مشترك را با پژوهشگران ايراني داشته اند. نتايج مطالعات اين بود كه از ميان اين كشورها مالزي بيشترين همكاري تحقيقـاتي را با پژوهشگران ايراني داشته است و از نظر موضوعي در حوزة شيمي بيشترين همكاريها صـورت گرفته است (ديدگاه و عرفانمنش، 1388).
در مقالهاي در سال 2011، به ارزيابي شبكههاي اجتماعي مبتني بر مدل نظري پرداخته شـد كه ويژگيهاي شبكة تأليفات همكاري برپاية استنادات به آن مقالات (براي مثال جي. ايندكس4) مورد بررسي قرار گرفت. در اين مطالعه از اطلاعات دو ژورنال طـي سـالهـاي 2000 تـا 2009 استفاده شد كه شامل 4837 مقاله و 8069 نويسنده بود. در پايان مشخص شـد، بـهطـور خـاص محققاني كه همكاري مقالاتي بيشتري داشته و مركزيت ارتباط بالاتري داشتهاند، بهتر در جريان تحقيقات عمل كردهاند (عباسي، كنث چونگ و حسين، 2012).
عليرضا عباسي، جورن التمان و ليـاكوات حسـين در سـال 2011، مـدلي نظـري بـر اسـاس نظريه هاي شبكههاي اجتماعي و روشهـاي تحليلـي ، بـه منظـور كشـف شـبكه هـاي همكـاري دانشوران (تأليفات مشترك) توسعه دادند. به اين منظور از ويژگيهاي شـبكة اجتمـاعي اسـتفاده كردند. نتايج پژوهش آنها حاكي از آن بود كه محققـان يـا دانشـوراني كـه بـا دانشـوران متمـايز
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
هرگاه چندين سند را به دو سند ـ كه به طور مستقيم به هم ارجاع نشدهاند ـ استناد دهند، آنگاه ايـن دو سـند را اسـتناداتارتباطي (Co-citation) ميگويند.
Global
34. Contextual . G-index
بسياري ارتباط داشتهاند، عملكرد بر پاية استناد1 بهتري نسبت بـه دانشـوران بـا ارتباطـات كمتـر داشته اند. همچنين بيان كردند كه شبكة حرفهاي از محققان مي تواند بـراي پـيش بينـي عملكـرد آيندة محققان استفاده شود (عباسي، التمان و حسين، 2011).
كيانگ يه، هييان سانگ و تونگ لي در سال 2012، همكاري سازماني را در حوزة تحقيقـات گردشگري و هتلداري با استفاده از مدل شبكة همنويسندگي، براساس شش ژورنـال بـا ضـريب تأثير بالا در اين زمينه در طول 20 سال گذشته انجام دادند. مؤسسه ها براساس شـدت همكـاري بين سازماني رتبه بندي و براساس ويژگيهايشان در همكاري طبقه بندي شدند (يه، سانگ و لـي ، 2012).
همانطور كه مشاهده ميشود، اكثر تحقيقات مشابه قبلي در زمينـة هتلـداري و گردشـگري بوده است و در زمينة فناوري اطلاعات تا كنـون كـاري انجـام نشـده اسـت . بـه منظـور وضـوح مجموعه اي از پيشينة پژوهش در جدول 1 نشان داده شده است.
جدول 1. پيشينة پژوهش
نتيجة بهدست آمده نويسندگان عنوان مقاله
در اين پژوهش رتبة نويسنده، به منزلة شاخصي از تـأثير يك نويسـندة خـاص در شـبكه در نظـر گرفتـه شـد و مزيتهاي رتبة نويسنده و رتبة صفحه در شاخصهـاي درجه، نزديكي و مركزيت، بـه وضـوح نشـان داده شـده است. ليو، بلون، ميشل و وندسامپل، 2005 شبكههاي همكاري نويسـندگي درجامعة تحقيقاتي كتابخانه
نتايج نشانگر اين بود كه استنادات خارج موضوعي كـم
بوده است و دانشگاهيان بالاترين تأثير را بـر اسـتنادات ارتباطي داشتهاند. زيااو و اسميت، 2007
تــأثير دانــش ارزيــابي در بــورستحصيلي گردشگري
اين پژوهش بيشـ تر بـه تجزيـه و تحليـل شـبكه هـاي همكاري نويسندگي پرداخته است و شبكههـا را از ديـد
كلي، متني و تجزيـه و تحليـل تعـداد كليـك هـا مـورد بررسي قرار داده است. هو و راچرلا، 2008
نمايش بصري از شبكههاي دانش:
تجزيه و تحليل شبكههاي اجتماعيدر حوزة تحقيقاتي هتلداري
از ميان كشورهاي جنوب شرق آسيا، مـالزي بيشـترين همكاري تحقيقاتي را با پژوهشگران ايراني داشته است و از نظر موضوعي، در حوز ة شيمي بيشترين همكاريها انجام گرفته است. ديدگاه و عرفان منش،
1388 بررسـي تأليفـات مشـترك ايـران وكش ورهاي جن وب ش رق آس يا در
«Web of Science» پايگاه

1. Citation-based performance
ادامة جدول 1. پيشينة پژوهش
نتيجة به دست آمده نويسندگان عنوان مقاله
همكاري نويسندگي بالاتر، باعث افزايش استناد به مقالات ميشود و بـا تشـكيل شـبكة حرفـهاي از محققان، مي توان رفتار آيند ة آنها را پيشبيني كرد. عباسي، التمان و حسين،
2011

شناسايي تأثير شبكههـاي همكـارينويسندگي بر عملكـرد پژوهشـگران :
تحليــل همبســتگي و رگرســيون ازاندازه گيري عملكرد و تجزيه و تحليلشبكه هاي اجتماعي
نتايج آشكار كـرد كـه عملكـرد محققـان بـه طـور برجستهاي به معيار شبكههاي خودمختار1 وابسـته است.
به طور خاص محققان با همكاري نويسندگي بيشتر و مركزيت ارتباط بالاتر، در جريان تحقيقات بسيار بهتر عمل كردهاند. عباسي، كنث چونگ و حسين، 2011 تحليـــل خودمختارانـــه از ســـاختارشــبكه هــاي همكــاري نويســندگي،موقعيت و عملكرد
اين پژوهش بيشتر جنبة اطلاعرساني داشته و بـه بررسي مطالعات گردشـگري و هتلـداري پرداختـه است. تلاشها در چهار دسته انجام شد:
مقالات همكاري نويسندگي چنـد دانشـگاهي ، ســاختاري گســترده در مطالعــات گردشــگري و مهمانداري دارد؛
درجه مركزيت كلاسيك و مركزيت ارتباط هـر يك از مؤسسه هاي دانشگاهي اندازهگيري شده و دانشگاههايي كه رتبة بالاتري داشـتند ، مشـخصشدند؛
برخي از دانشگاهها كه سهم بالاتري در ايجـاد ارتباط داشتهاند، شناسايي شدهاند؛
شدت همكاري به شبكههاي اصلي بدون وزن، اضافه شـده و چهـار نـوع اسـتراتژي در عمـق و گستر ة تحقيقات همكاري آشكار شد؛
درنهايت تحليل رگرسيون نشـان داده اسـت كـه مركزيت موقعيت دانشگاه در شبكههاي تحقيقاتي مي انس ازماني، ب هش دت وابس ته ب ه عملك رد تحقيقاتي است. يه، سانگ و لي، 2012 شبكههاي همكاري بين سازماني2 درتحقيقات گردشگري و هتلداري

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
شبكههاي خودمختار، شبكههايي هستند كه به يك گره يا شخص واحد متصل هستند (راچرلا و هو، 2010).
Cross-institutional collaboration
روششناسي پژوهش
شبكه هاي اجتماعي، شبكه هايي شامل افراد و گره ها و ارتباطات بين آنها است. افـراد ، گـره هـا را تشكيل مي دهند و ارتباط بين اين افراد (مانند دوستي، همكاري، علايق مشـترك و…) يـال هـاي بين گره ها يا نودها را تشكيل مي دهند. چنانچه نودها و يال هاي آنها پيچيده تر شـود ، بـراي درك بيشتر به تجزيه و تحليل اين شبكه نياز داريم كـه نـرم افزارهـاي تجزيـه و تحليـل شـبكه هـاي اجتماعي به محققان اجازة شناسايي، تجزيه و تحليل و شبيه سازي نودها و يال ها را مـي دهـد تـا شبكه هايي با اندازه هاي متفاوت (كوچك و بزرگ) را بررسي كنند. پجك1 ازجملة اين نرم افزارهـا است. پجك برنامه اي خاص تحت ويندوز است كه براي آناليز و به تصوير كشـيدن شـبكه هـاي بزرگ با هزاران يا حتي ميليونها نود به كار مي رود. پجك در زبان اسلونيايي به معنـاي عنكبـوت است (باتاجلج و ماروار، 2006 و 2009).
اين پژوهش از نوع پژوهش هاي كاربردي بوده و دادههاي آن از چهار پايگاه مقـالات علمـي معتبر گردآوري شده است كه بيشتر مقالات آن فارسي بودهاند. بدين منظور 901 مقاله بـا 1363 نويسنده، در شاخههاي مختلف فنـاوري اطلاعـات در ده سـال گذشـته (1391-1381) انتخـاب شدند. چهار پايگاه مقالات علمي انتخاب شده به شرح زير هستند:
سيويليكا، مقالات علمي كنفرانسهاي كشور www.civilica.com پايگاه اطلاعات علمي جهاد دانشگاهي www.SID.ir پايگاه استنادي علوم جهان اسلام www.ISC.gov.ir پايگاه مقالات علمي بين المللي sciencedirect.com
از بين اين پايگاهها، مقالات فارسي پايگاه اطلاعات علمي جهاد دانشگاهي در حوزة فنـاوري اطلاعات، به صورت صددرصد بررسي شدهاند.
براي دستيابي به اهداف پژوهش شاخصهاي ميانگين دفعات دانلود ب هازاي هر مقالـه ، تعـداد مقالات، موضوع، همكاري بين دانشگاهي و درصد همكاري به كل، در نظر گرفتـه شـده اسـت.
پس از آن بهكمك نرم افزار Pajek 2.05، به تحليل شبكه هاي اجتماعي ايجاد شده از همكـاري نويسندگان پرداختيم. ايدة اولية اين پژوهش بر پاية كار آقايان هو و راچـرلا اسـت و بـا بررسـي تحقيقات مرتبط ديگري چون، كار آقايان چونگ و عباسي و آقايان زيااو و اسميت، به جنبه هـاي متفاوت شبكههاي همكاري نويسندگي، مانند شاخص تعداد دانلـود نيـز پرداختـ ه شـده اسـت . در
1. Pajek
حقيقت اين پژوهش با در نظر گرفتن نكات اساسي در تحليل شبكههاي همكـاري نويسـندگي ومحدوديتهاي پيش رو، به انتخاب شاخصهاي ارزيابي مي پردازد.
آناليز يا تحليل شبكههاي اجتماعي، به معناي مطالعة ويژگيهاي شبكههاي اجتماعي و روابط بين افراد و بخشهاي يك شبكه با رويكرد نظرية شبكهاي يا گراف است. معيار انتخاب پايگاهها شهرت و اعتبار، انسجام و تعداد مقالات بود. پس از انتخاب تعدادي نويسنده به صورت تصـادفي ، ادامة كار بر اساس نويسندگاني بود كه تعداد مقالات بيشتري انتشار داده بودند تا نتيجة همكاري و نقش آن در ترويج دانش بيشتر نمايان شود. از آنجاكه اطلاعات كاملي براي بررسي دو شاخص تعداد دانلود و همكاري بين دانشگاهي در هر چهار پايگاه وجود نداشت، فقط از دادههـاي پايگـاه اطلاعاتي سيويليكا، شامل 434 مقاله استفاده شده است. از اين رو درصد انواع مختلف همكـاري بين نويسندگان، شامل انـواع نقـش هـا (اسـتاد ـ اسـتاد ، اسـتاد ـ دانشـجو و …)، ارتباطـات بـين دانشگاه ها و همكاري آنها و بررسي متوسط تعـداد دانلـود ، فقـط از داده هـاي پايگـاه اطلاعـاتي سيويليكا استخراج شده است.
دادههاي پژوهش در ده گونه جريان تحقيقاتي با عنوان مديريت ارتباط با مشـتري 1، مـديريت دانش2، هوش تجاري3، داده كاوي4، شبكه5، مديريت منابع انساني6، سيستم اطلاعـات پزشـكي 7، سيستم پرداخت8، مديريت زنجيرة تأمين9 و تجارت الكترونيك10 دسته بندي شدهاند.
براي هر ركورد متغيرهاي جمع آوري شده با عنوان تعداد مقالات، نام نويسنده، سـال انتشـار، چندنويسندگي11، موضوع، وابستگي بين دانشگاهي و نقش دانشگاهها با توجه به شمارة مقالـه در نظر گرفته شد.
گامهاي كامل اجرايي پژوهش در شكل 1 به نمايش گذاشته شده است.

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
Customer Relationship Management (CRM)
Knowledge Management (KM)
Business Intelligence (BI)
Data Mining (DM)
Network
Human Resource Management (HRM)
Hospital Information System (HIS)
Payment System
Supply Chain Management (SCM)
Electronic Commerce (EC)
منظور از چندنويسندگي مقاله اي است كه در نگارش آن بيش از يك نويسنده فعاليت داشته است.

شكل

1
.

گامهاي

اجرايي

پژوهش

جمع
داده

آوري
نامبرده

اطلاعاتي

پايگاه

چهار

از

ها

شبكه

زمينة

در

مرتبط

مقالات

مطالعة
همكاري

هاي

تحليل

و

نويسندگي
شبكه

نرم

و

ها

پجك

افزار

داده

استخراج
بـا

محققـان

از

ايجادشـده

شـبكة

از

مختلـف

نماهاي

و

ها
نرم

از

استفاده

داده

تغيير

با

پجك

افزار

ورودي

هاي

داده

تحليل

نرم

از

استخراجي

اشكال

و

ها

پجك

افزار

نتيجه

محدوديت

ارائة

و

گيري

پيشنهادها

و

ها

شكل

1

.

گامهاي



قیمت: تومان


پاسخ دهید